Leiderschap en toxisch leiderschap: lessen uit de praktijk van Strijdplan Coaching
Toxisch leiderschap is een onderwerp dat steeds vaker terugkomt in organisaties, teams en gesprekken over werkdruk en samenwerking. En terecht. Want waar leiderschap bedoeld is om richting, veiligheid en resultaat te creëren, kan het in de praktijk ook omslaan naar het tegenovergestelde.
In mijn werk bij Defensie, de brandweer en in coaching heb ik verschillende vormen van leiderschap gezien. Sterk leiderschap, inspirerend leiderschap, maar ook leiderschap dat door teams als toxisch werd ervaren. Niet altijd vanuit slechte intenties, maar wel met grote impact.
Ervaring uit de praktijk
In mijn eigen carrière heb ik meerdere vormen van leiderschap meegemaakt die achteraf gezien als toxisch bestempeld zouden kunnen worden. Wat daarbij opvalt: het waren vaak geen slechte leiders, maar wel leiders die opereerden vanuit druk, verantwoordelijkheid en een bepaalde manier van denken die jarenlang heeft gewerkt.
Dat maakt het ook interessant. Want in veel gevallen zijn deze leiders niet “fout”, maar eerder blijven hangen in een stijl die vroeger effectief was.
Over deze video
In deze video wordt eigenlijk heel scherp zichtbaar wat Simon Sinek ook vaak benoemt: leiderschap valt of staat met vertrouwen. Wanneer vertrouwen verdwijnt, ontstaat er ruimte voor controle, spanning en uiteindelijk gedrag dat als toxisch wordt ervaren.
Vanuit mijn eigen praktijkervaring binnen Defensie, de brandweer en mijn werk als coach zie ik dit dagelijks terug. Leiderschap dat ooit effectief was, kan in de huidige tijd doorslaan wanneer vertrouwen onder druk komt te staan of niet meer bewust wordt opgebouwd en onderhouden.
Ook deel ik hoe druk, verantwoordelijkheid en veranderende maatschappelijke verwachtingen invloed hebben op de manier waarop leiders sturen, communiceren en teams aansturen. Het doel is niet om te oordelen, maar om bewustwording te creëren: wat werkt vandaag nog wel, wat niet meer, en waar zit de ruimte om als leider of team te groeien?
.
Wat vaak niet werkt in leiderschap
Door die ervaringen heen zie je duidelijke patronen ontstaan in wat niet werkt:
- Leidinggeven vanuit controle in plaats van vertrouwen
- Geen ruimte laten voor feedback of kritische vragen
- Alleen sturen op resultaat, zonder aandacht voor de mens
- Inconsistente communicatie en wisselende verwachtingen
- Emoties wegdrukken in plaats van bespreekbaar maken
- Onveiligheid creëren in teams, bewust of onbewust
Dit soort gedrag hoeft niet altijd bewust te zijn, maar het effect op een team is groot. Mensen gaan minder zeggen, minder initiatief nemen en vooral proberen fouten te vermijden.
Wat wél werkt in leiderschap
Aan de andere kant zie je ook heel duidelijk wat wél werkt:
- Duidelijke verwachtingen en heldere communicatie
- Consequent en voorspelbaar gedrag
- Aandacht voor zowel resultaat als mens
- Feedback kunnen geven én ontvangen zonder oordeel
- Vertrouwen geven, ook onder druk
- Grenzen stellen met respect
Dit soort leiderschap zorgt voor stabiliteit, veiligheid en eigenaarschap binnen een team. En juist dat is nodig om onder druk goed te kunnen presteren.
Leiderschap verandert met de tijd
Wat belangrijk is om te begrijpen: leiderschap staat niet stil. De maatschappij verandert, en daarmee ook wat teams nodig hebben van hun leiders.
Waar vroeger hiërarchie, controle en directe sturing vaak effectief waren, vraagt de huidige tijd om iets anders:
meer autonomie, meer samenwerking en meer psychologische veiligheid.
Leiders die blijven vasthouden aan een oude stijl, kunnen daardoor onbedoeld gedrag ontwikkelen dat door de huidige generatie medewerkers als toxisch wordt ervaren. Niet omdat ze slechte intenties hebben, maar omdat de context is veranderd.
Stress, druk en leiderschap
In omgevingen zoals Defensie, brandweer en andere high-performance teams wordt dit extra zichtbaar. Onder druk vallen mensen terug op automatisch gedrag.
Daar zie je twee richtingen ontstaan:
- Leiders die juist verbinden, overzicht houden en stabiliteit brengen
- Leiders die gaan controleren, harder gaan sturen en afstand creëren
Het verschil tussen deze twee bepaalt vaak de kwaliteit van het team onder druk.
Wat kun je hiervan leren?
Leiderschap gaat niet alleen over weten wat goed is, maar vooral over bewust worden van wat je doet onder druk.
Belangrijke inzichten zijn:
- Niet elke oude successtijl werkt in de huidige context
- Controle is vaak een reactie op onzekerheid of druk
- Vertrouwen is geen soft skill, maar een prestatievoorwaarde
- De impact van je gedrag is belangrijker dan je intentie
De kern van de boodschap
Leiderschap is geen vaste stijl, maar een voortdurend proces van aanpassen, leren en reflecteren. Toxisch leiderschap ontstaat vaak waar bewustzijn ontbreekt en druk te lang de overhand krijgt.
De uitdaging van modern leiderschap is niet harder sturen, maar slimmer en bewuster leiden.
Wil je meer weten over leiderschap, stress onder druk of teamontwikkeling binnen jouw organisatie?
Neem dan vrijblijvend contact op met Strijdplan Coaching voor een training of coaching. Samen kijken we naar wat er speelt in jouw team en vooral: wat er wél werkt in de praktijk.
